Урок калмыцкой литературы по теме «Сивр мини з?ркнд», 11 класс

гимназин сурһульчнрин Сиврт нерәдсн шинҗллһнә көдлмшмүдтә таньлдх.

Кичәлин дөңцлмүд: проектор, видеопрезентац.

Самбрт: эпиграф, дөңцл үгмүд бичәтә.

Кичәлин йовуд:

I. Багшин үг

Мегдүт, күндә арвдгч классин сурһульчнр! Тадн цугтан Аркадий Манджиевиг таньсн болхвт. Эн дууһан нертә дууч, көгҗмч хальмг олн- әмтин һашута тууҗд нерәдв. Эн тууҗин халхс тадн бас цугтан меднәт: 1943 җилд, бар сарин 28-д буру шиидврәр Хальмг таңһч уга кеһәд, олн әмтиг Сиврүр болн нань чигн һазрмудар йовулв. 13 җилдән хальмгуд сиврин киитнд муулян эдләд, зовад йовла. Энүнә тускар зурачнр зургудан бичнә, көҗмчнр көгҗмән нерәднә, хальмг бичәчнрин үүдәлтд Сиврин төр ик орм эзлнә.

Сүл кичәлмүдтән мадн Индҗин Лидҗин «Харалта өдрмүд» гидг түүклә таньлдлавидн. Эндрк кичәлиг товчлгч гиҗ нерәдҗ болҗана. Тегәд, эндрк кичәлин төр: «Сивр мини зүркнд». Эн кичәлдән мадн дассан давтад, оңдан бичәчнрин үүдәврмүдиг санандан орулад, тадн нег-негндән эврә өрк –бүлин тууҗарн хувалцхит, дәкәд болхла эн төрт нерәдсн шинҗллһнә көдлмшмүдтә таньлдхт.

Эндрк кичәлән мадн конференцин дүрәр давулхла, чик болх гиҗ би санҗанав. Конференц секцәр көдлх зөвтә. мана конференцд 4 секц көдлх.

Конференцин секц:

Секцин « Инҗин Лидҗ. «Харалта өдрмүд»

« Сивр төр талдан бичәчнрин үүдәврмүдт»

«Сивр мини өрк – бүлд»

«Гимназин сурһульчнр Сиврин тускар».

Болв, конференц эклхин өмн тиим мини сурврмудт хәрү өгәд үзтн:

- Инҗин Лиҗ альд, кезә төрлә?

- Эн бичәчин нертә үүдәврмүд ямаран?

- Хальмг олн-әмтн Сиврүр йовулгдсн туск ямаран нертә үүдәвр бичв?

- Эн үүдәвр ямаран жанрар бичгдв?

II. Секцин көдлмш. (Секц болһнд 2-3 сурһульч орлцҗана. Эдн гертән белдсн докладан умшҗана)

Йир чик, Инҗин Лидҗ документальн жанр олзлад «Харалта өдрмүд» гидг түүкән бичв.

2.1. Сүл кичәлмудтән мадн эн түүкин тускар күүндләвидн, болв ода эн төрән ухандан сергәхмн, энүнә төлә «Инҗин Лидҗ. «Харалта өдрмүд» гидг секцин орлцачнр көдлмшән эклҗәнә (Эренджен, Аюш, Хонгр).Тиигәд, Эренджен түүкин тускар экләд келхәр бәәнә. (Су, ханҗанав).

Миниһәр болхла, Эренджен маднд түүкин һол учр-утхнь сергәв. Болв Инҗин Лиҗ түүкдән нег соньн эв-арһ олзлна… Ямаран эв-арһ? Не, Хонгр, чи маднд медүл.

Хонгр, миниһәр болхла, чикәр келв: келвр ахр тууҗас тогтна, эн тууҗмудын һол дүрмүд тал-талдан улс – эмчнр, сурһульчнр, дәәчнр… Тиигәд дәкәд нег эн секцин орлцач, Аюш, маднд тиим нег тууҗ келҗ өгх.

Тана секц гем уга сән белдвр кев, зуг ашнь ямаран? (Хонгр)

2.2..Тиигәд, негдгч секцин орлцачнр маднд шин дассн Инҗин Лиҗин түүкин тускар белдврән үзүлв. Болв, Сиврин төр мана олн хальмг бичәчнрин зүрк эзлв гиҗ келҗ болҗана. Теднә дунд…Уга, энүнә тускар хойрдгч секцин («Сивр төр талдан бичәчнрин үүдәврмүдт») орлцачнр келҗ өгх гиҗ би санҗанав.(Эльза, Кема).

Зәрм Сиврин туск үүдәврмүд мадн урднь даславидн. Нег түүк мадн йир гүүнәр даславидн. Ямаран түүкин тускар би келҗәнәв? Чик, Эльза Б. эн түүкин һол ухан-чинрнь мадна уханд сергәх.(Бадмаева Э. «һурвн зург» түүкин тускар).

Би Эльзан келснд тиим немлт кехәр бәәнәв: Москван нег школд эн үүдәврәр бас конференц билә, Москван сурһульчнрт түүк йир таасгдв.

Эс дассн Сиврин туск үүдәврмүд бас олн бәәнә, теднә дунд Бадмин Алексей орс келәр бичсн «Голубоглазая каторжанка» гидг келвр. Миниһәр болхла, эн келвр таниг соньмсулх зөвтә: келврт йосн дурна тускар келгҗәнә (Дорджиева Кема «Голубоглазая каторжанка»).

Кеман келснд мини немлт тиим: Бадмин Алексей документальн келвр бичсн уга, энүнә үүдәвр художествен, болв Т.А. экин тууҗинь соңсад, тиим йовдлмуд олна җирһлд бас харһдг билә гиҗ келҗ болҗана.

2.3. Хальмгт Сивр элгн садан эс геесн нег чигн өрк-бүл уга. Тана классин сурһульчнрт энүнә тускар бас келх юм бәәдг болх гиҗ би санҗанав.3-гч, «Сивр мини өрк-бүлд» гидг секцд Манджиев З. болн Маджарова Эльта көдлҗәнә.

Эднд үг өгий. (Маджарова Э. )

Хальмгудын ик зунь Эльтан ээҗ-аавла әдл йовла. Болв, цергт дәәлдҗ йовсн хальмг салдсмудыг гидроэлектростанц тоссх йовулсн билә. Эднә көдлмш йир күнд билә. Зурһана аавнь теднә дунд йовла, ода маднд энүнә тускар келҗ өгх.

2.4. Тадн цугтан ик биш шинҗллһнә көдлмш күцәвүт, гиҗ келҗ болҗана. Болв мана гимназин сурһульчнр эн төрт бас оньган өгнә, билглһнә, шинҗллһнә көдлмш кеһәд, олн марһанд орлцад, олна оньгт кесн көдлмшән медүләд бәәнә. Тана класст бас тиим сурһульчнр сурна, ода би «Гимназин сурһульчнр Сиврин тускар» гидг секцин орлцачнрт үг өгнәв. (Кичикова Саглара, Лаглаева Гиляна).

Күүкдүдин келнд мини немлт тиим: Саглр эврәннь көдлмшән Әрәсән жюрин оньгт үзүлв, Гиляна болхла района марһанд түрүн орм эзлсн билә.

III. Кичәлин аш.

. Мана энрк кичәл Сиврин төрт нерәдгдв. 1943 җилин бар сарин 28 – мана һашута гисн тууҗ. Тер аюлла цуг хальмг олн-әмтн харһв. Энүнә тускар мадн кезә чигн мартх зөв угавидн. Тегәд тадн энүнә тускар көгшдүдәс соңстн, энүнә тускар дегтр умштн гиҗ би таниг дурджанав. Тиим буру йовдл кен чигн дәкж һарһк зөв уга. Миниһәр болхла, хальмг өдгә цагин бичәч Увшан Альчан мана мөңкин санлын тускар иигҗ тодрхаһар бичсмн: