Жаш муундарды рухий-адептик жана патриоттук жактан тарбиялоо концепциясы

РЕДАКЦИЯДАН: Кыргыз Республикасынын Ө км ө т ү н ү н 2013-2017-жылдарга т ү з ү лг ө н план-программасында элдик нравалык баалуулуктарга негизделген тарбия концепциясын иштеп чыгуу каралган. Кыргыз билим бер үү академиясында т ү з ү л ү п, жарыяланып жаткан концепция ушул ө км ө тт ү к планды ишке ашыруу максатын к ө зд ө йт. “Жаш муундарды рухий-адептик жана патриоттук жактан тарбиялоо концепциясы“ бир катар жылдардан бери басма с ө зд ө , сыналгыда талкууланып, коомчулуктун о ӊ баасын алып, сунуш-пикирлердин негизинде улам ө рк ү нд ө т ү л ү п келе жатат. Билим бер үү жана илим министрлиги аталган концепцияны дагы бир ирет педагогикалык коомчулуктун талкуусуна коюп, мектептердин жана ЖОЖдордун жамааттарынан сунуш-пикирлерди к ү т ө т.

Таалим-тарбия маселеси стратегиялык маселе катары ар дайым мамлекеттин к өӊү л ү н ү н чордонунда турушу зарыл. Анткени тарбия адамзат, улут, социум топтогон социалдык-тарыхый тажрыйбаны, маданиятты, руханий адеп-ахлак салттарын муундарга мурастап ө тк ө р үү н ү н куралы. Коомдогу ө тм ө -катыштык жол-жобосун ж ү з ө г ө ашырып турган улуу к ү ч-тарбия механизми аркылуу гана коом – коом катары сакталат жана келечекке карай илгерилеп ө н ү г ө т. Тарбиялоо – бул коомдун м ү д өө л ө р ү н ө жана муктаждыктарына жараша адамдын адеп-ахлак сапаттарын калыптандыруу боюнча максатка багытталган, планченемд үү иш. «Мамлекет ө з жарандарынын рух адамдары болуп калыптанышына камкордук к ө р үү г ө милдетт үү . Руханиятсыз адам коому – бул макулуктардын коому» (И.П. Подласый, Педагогика, 28-б.) «Замана деген ушундай, таптаганга жараша т ү ш ү м берет кызылдай, тарбия ӊ а жараша, уулу ӊ болот замана» (Нурмолдо), “Билбегенин билгизип, минтип жолго салалы, туйбаганын туйгузуп, Манасты туура жолго салалы” (“Манас” эпосунан), “Баланы жамандан адаштыр, жакшыга жанаштыр” (эл макалы). Элдик педагогика илгертен бери карай коомдогу таалим-тарбиянын ролун ар дайым к ө с ө мд ү к менен аныктап, ага чеч үү ч ү маани берип келген.

Эгеменд үү республикабыз, мамлекетибиз коомдун коом катары, калктын калк катары сакталышына жана ө н ү г ү ш ү н ө тирек-таяныч болуп берч ү , андагы таалим-тарбия ишине багыт-маяк катары кызмат кыла турган ө з ү н ү н социалдык-философиялык, моралдык-этикалык, руханий-патриоттук д өө л ө тт ө р ү н ү н системасын иштеп чыгып, аны муундардын социалдашуусунун кызматына чегиши керек. Ушундай шартта тарбиячылардын жетекке ала турган, ориентир тута турган, жогорку идеясы жана идеалы пайда болот. Ошол жогорку норма- ө рн ө кт ө рг ө , идеалдарга умтулуу, аларды реалдуулукка айландыруу, практикада ж ү з ө г ө ашыруу таалим-тарбия ишмердигинин башкы м ү д өө с ү , негизги максаты болуп калат. Ушундай башкы м ү д өө , кыймылдын негизги вектору аныкталса гана, таалим-тарбия ишин максатка багытталган т ү рд ө уюштурууга жана системалуу алып барууга м ү мк ү нд ү к т ү з ү л ө т. Бул концепцияда мектеп окуучуларын жана жаштарды тарбиялоого багыт-маяк болуп бере тургандай нарк-д өө л ө тт ө рд ү н ошондой системасы сунуш кылынды.

II. Концепциянын негиздемеси

Б ү г ү н коомубуздун адеп-ахлак кризисине дуушар болгондугу чындык. Республикада коррупция илдети к ү ч ү нд ө туруп жатат. Мектептерде рэкет оорусу каптагандыгы белгил үү . Расмий статистика боюнча ө сп ү р ү мд ө рд ү н жана жаштардын арасында кылмыштуулук улам ө с үү д ө . Ө лк ө б ү зд ө б ү г ү нк ү к ү нд ө ба ӊ гилердин саны 100 ми ӊ ден ашса, анын 15 пайызын ө сп ү р ү м жаштар т ү з ө т. Ө сп ү р ү мд ө рд ү н анкеталык жооптору негизинен «акча», «пайда», «бийлик-байлык», «жеке атак-да ӊ к» сыяктуу т ү ш ү н ү кт ө рд ү н тегерегинде айланчыктап турат. Аларда турмушка жана адамдарга карата прагматикалык-пайдакечтик, ө з ү мч ү л мамиле к ү ч алууда. Ата-бабаларыбыздын салтка айланган коллективисттик-корпоративдик адеп-ахлагынан акырындап алыстоодобуз. Кыргызстандын алыскы айылдарында ж ү рг ү з ү лг ө н социологиялык сурамжылоолор б ү г ү нк ү балдардын кыйласынын мектепти б ү тк ө нд ө н кийин батыштагы бай ө лк ө л ө рг ө кет үү н ү каалашкандыгын маалымдап отурат. Жаштарыбызда ө зд ө р ү н ү н тагдырын бир тууган мекени, Ата-Журту менен бекем байланышта карабаган тенденция ө с ү п бара жатат. 2011-2012-жылдарда Кыргызстандын бардык жети областында социологиялык изилд өө г ө тартылган 1410 жаш адамдын баалуулук ориентациясында “мекенчилдик” акыркы орундардын бирин ээлеген (8,3%). Жаштар ө з ө лк ө с ү н ү н рухий мурастарын ү йр ө н үү жагынан да пассивд үү л ү кт ө р ү н к ө рс ө т ү ш үү д ө . Ошол эле социологиялык изилд өө жаштардын, мисалы, “Манас” эпосун айрым ү з ү нд ү л ө р т ү р ү нд ө гана ү с ү л-кесил билерлигин аныктаган (Романов Б., Исаев К., Сыргабаев С. Кыргызстан жаштарынын социалдык бейнеси – Бишкек, 2012, 47-бет).

Сюжеттери уруш-кармаштарга, кан т ө г үү л ө рг ө толгон, зордук-зомбулукту ү г ү тт ө г ө н теле-компьютердик программалардын ишенчээк жаш балдардын психикасына терс таасирин тийгизип жаткандыгы да анык. Ө сп ү р ү мд ө р б ү г ү нк ү замандын “экран маданиятынан” к ө б ү р өө к пайдаланышып, ал эми китеп окуу маданиятынан уламдан улам алысташууда. Азыр жаштардын интеллектиси, маалыматтуулугу, кругозору ө н ү г ү п, ал эми алар руханий-ыймандык ө н ү г үү жагынан артта калып жатышат. Кыскасы, кыргыз мамлекетинин таалим-тарбия стратегиясы, программасы иштелип, системалуу т ү рд ө жолго коюлбагандыгынан улам ө лк ө д ө келип чыккан вакуумду батыштык массалык маданияттын арзан стандарттары жана баш-к ө зс ү з стихиялуулук ээлеп, т ү рк ү н к ү чт ө р, чет ө лк ө л ү к диндик секталар тарбия «арабабызды» Крыловдун тамсилиндегидей бири туурага тартса, бири ө йд ө г ө тартып, бири т ө м ө нг ө тартып, жаш муундарыбыздын социалдашуусунун ыраатсыз, башаламан ө т ү п жатат. Б ү г ү н кыргыз балдардын бири баптист, бири буддист, бири хизбут-тахир ж.б. Экономикалык жана адеп-ахлак кризисинин шарттарында коомдун биринчи ячейкасы болгон ү й-б ү л өө з ү н ү н тарбиялык функциясынан к ө п жагынан четтеп кетти.

Жыйынтыктаганда, коомубузду каптаган адеп-ахлак кризисинин шартында эгеменд үү кыргыз мамлекети ө лк ө д ө г ү тарбия институттарына так багыт, нуска болуп бере тургандай улуттук д өө л ө тт ө рг ө , элдик рухий, адептик-ыймандык нарктарга жана жалпы адамзаттык моралдык кенчтерге негизделген таалим-тарбия стратегиясын, концепциясын т ү з ү п, кабыл алып, анын негизинде узак м өө н ө тт үү тарбия программасын, практикалык иш-чаралардын комплексин ж ү з ө г ө ашырышы к ү н тартибинде турган зарыл милдет. Элдик негизге таянбаган тарбия к ү тк ө нд ө й т ү ш ү м бербестигин тарыхый тажрыйба далилдеп отурат. (Руханий-адептик, патриоттук тарбиялоо – бул “ж ү р ү м-турум адаттарын жана к ө нд ү мд ө р ү н, адеп-ахлак сапаттарын калыптандыруу процесси” – Педагогикалык с ө зд ү к, 771-бет). «Мамлекет ө з жарандарынын рух адамдары болуп калыптанышына камкордук к ө р үү г ө милдетт үү . Руханиятсыз адам коому – бул макулуктардын коому» (И.П. Подласый, Педагогика, 28-бет), «Замана деген ушундай, таптаганга жараша т ү ш ү м берет кызылдай, тарбия ӊ а жараша, уулу ӊ болот замана» (Нурмолдо).

III. Концепциянын мыйзамдык-укуктук негизи

Концепциянын мыйзамдык-укуктук негизине Кыргыз Республикасынын Конституциясынын «элибиздин руханий ө н ү г ү ш ү н ө рг ө с ү р өө », «мамлекет балдарды тарбиялоону камсыз кылат», «ар бир бала анын дене боюнун, акыл-эсинин, ички руханий ыймандык ө н ү г үү с үү ч ү н зарыл болгон жашоо де ӊ гээлине укуктуу», «элдик ү рп-адаттар, каада-салттар мамлекет тарабынан колдоого алынат» деген стратегиялык идеялары жана Кыргыз Республикасынын «Билим бер үү ж ө н ү нд ө г ү » мыйзамынын «инсандын адеп-ахлактык жактан ө с ү п жетилишинин негиздерин т ү пт өө » туурасындагы жобосу, Кыргыз Республикасынын «Мамлекеттик жаштар саясатынын негизи» ж ө н ү нд ө г ү мыйзамындагы «Жаштардын адеп-ахлактык баалуулуктарын жана маданиятын калыптандыруу» боюнча белгил үү жобосу, Кыргыз Республикасынын Президентинин “Кыргызстандын элинин тарыхый жана маданий мурастарын окуп- ү йр ө н үү н ү тере ӊ дет үү жана жарандык атуулдукту калыптандыруу боюнча чаралар ж ө н ү нд ө г ү ” Жарлыгы (27-январь, 2012-жыл) идеологиялык таяныч катары алынды.

IV. Тарбиянын максаты жана милдети

Педагогикалык илимдин классиктери таалим-тарбиянын негизги к ө зд ө г ө н максаты ж ө н ү нд ө г ү маселени коомдун педагогикасынын биринчи философиялык маселеси деп эсептеген. Демек, тарбия концепциясы, биринчи иретте, ө лк ө б ү зд ү н, коомубуздун таалим-тарбия ишмердигинин т ү пк ү , башкы максатын алдын ала так аныктап алышы керек.

Эгеменд үү ата-журтубузга ким, кандай атуул ж ө л ө к-таяк, тирек боло алат? Кандай атуулдук менталитет улуттун келечегине гарантия болуп берет? Кыргыз Республикасына, мамлекетине ө з мекенин, Ала-Тоо Ата Журтун, анын эгеменд үү л ү г ү н, к ө з карандысыздыгын, ө з алдынча мамлекетт үү л ү г ү н, эл-журтунун ички ынтымак-биримдигин э ӊ жогорку д өө л ө т (высшая ценность) деп эсептеген, муну менен сыймыктанган, ө з эне тилин с ү йг ө н, калкынын рух нарктарына, моралдык кенчтерине, т ү пт үү адат-салттарына а ӊ -сезими жана жан д ү йн ө с ү тере ӊ сугарылган, элинин тарыхын мыкты билип, ата-бабаларынын азаттык ү ч ү н, бактылуу турмуш ү ч ү н болгон каарман к ү р ө ш ү н ичинен ө рн ө к туткан, ө з мамлекетинин символдоруна: Гимнге, Желекке, Гербге урматтап мамиле жасаган, ошону менен бирге жалпы адамзаттык маданияттын гуманисттик, адептик асыл-нарктарын ө зд ө шт ү рг ө н, демократиялык коомдун баалуулуктарын жана идеалдарын урматтаган, достуктун жана улут аралык ынтымактын туусун бийик кармаган, к ө п маданияттуу ч ө йр ө д ө жашоого ж ө нд ө мд үү (поликультурность), сабырдуу, толеранттуу, ар намысы бийик, эмгекчил, чынчыл, элин-жерин жанындай с ү йг ө н мекенчил атуул, коррупцияга, трайбализмге, ба ӊ гичиликке жана башка терс моралдык илдеттерге каршы к ү р ө шт ө активд үү граждандык позицияны тутунган патриот жаран гана бекем тирек, таяна турган тоо болуп бере алат. Биздин эгеменд үү мамлекетибиздин тарбияга берген социалдык заказы ушундай болууга тийиш. Ушундай атуулдук менталитет мекенибизди сактайт жана ө н ү кт ү р ө т. Дал ушундай типтеги граждандык менталдуулукту, атуул патриотту, гуманистти жаратып, калыптандырып, ө ст ү р ү п чыгаруу ө лк ө б ү зд ү н таалим-тарбия стратегиясынын башкы м ү д өө -максаты жана милдети болуусу талапка ылайык.

Республикада жашаган боордош калктардын муундарынын ө з элинин, ө з этносунун нарк-д өө л ө тт ө р ү н ү н жана кыргыз элинин рухий-маданий баалуулуктарын ө зд ө шт ү р ү п, ө з ү жашаган Кыргызстандын активд үү атуулу, мекенчил патриоту болуп ө с ү ш ү – мамлекетибиздин г ү лд ө п ө н ү г ү ш ү н ү н кепилдиги. “Мамлекет ар бир этностун тарыхын жана маданиятын окуп- ү йр ө н үү г ө жана жайылтууга болгон адамдардын умтулуусун урматтоого жана кубаттоого милдетт үү . Ар бир кыргызстандык ө з ү н ү н диний ишенимин жана этностук таандыгын унутпай, э ӊ оболу ө з ү н Кыргызстандын жараны экендигин а ӊ дап т ү ш ү н ү п жана аны менен сыймыктана тургандай шартты т ү з үү зарыл” ( ө лк ө н ү н президенти А.Атамбаевдин жарлыгынан).

V. Тарбиянын мазмуну

1) Тарбиянын мазмунун куруунун методологиялык негизи

Тарбиянын мазмунун курууда, т ү з үү д ө маселеге культурологиялык мамиле жетекчиликке алынды. Мындай методологиянын ма ӊ ызы инсандын жан д ү йн ө с ү н, адеп-ахлагын ө з элинин, ата-бабалардын маданий-рухий, адептик-ыймандык асылнарктар системасынын, ө лк ө б ү зд ө жашаган боордош калктардын гуманисттик, моралдык салт-санаасынын, жалпы адамзаттык маданий баалуулуктардын негизинде калыптандыруу жана ө н ү кт ү р үү идеясына негиздегендигинде. Аталган методологиялык амалдын т ү пк ү м ү д өө с ү кылымдардын ж ү р ү ш ү нд ө социумда топтолгон маданий-тарыхый, адеп-ахлактык тажрыйбанын трансформацияланышына с ү р өө болуу.

2) Улуттук казынадагы эки борбордук идея – таалим-тарбиянын мазмундук булагы жана башкы багыты катары

Жогорудагы мекенчил, гуманист атуулду жаратуучу, калыптандыруучу тарбия ишмердигине мазмундук кор, фундамент, база болуп бере турган маданий-рухийказынаны кайдан табууга болот? Жалпы адамзаттык казынаны айтпаган к ү нд ө да, мындай мазмундук корду, базаны биринчи иретте, ө лк ө б ү зд ү н улуттук, элдик коломтосунан издешибиз шарт. Улуттук негизге, элдик кыртышка таянбаган тарбия к ү тк ө нд ө й т ү ш ү м бербесин тарыхый тажрыйба ырастап отурат.

Борбордук Азиядагы э ӊ байыркы элдердин бири кыргыз калкы сан кылымдарды карыткан тарыхый жолунда ө з тулкусуна ө з ө к болуп тамырлаган, ич жактан мотор сындуу айланып, ж ү р ө к болуп кагып, жамаатка к ү ч-кубат, ө м ү р-жашоо берип келген ө з ү н ү н улуттук идеясын, к өө н ө рб ө с акыл-ой, рух д өө л ө тт ө р ү н, менталдуулугун иштеп чыккан.

Биринчиден, ошондой улуттук ыйык идея-д өө л ө тт ө рд ү н бири – бул Ата Мекендин эркиндиги, к ө з карандысыздыгы. Кыргызстандыктын ыйык д өө л ө т ү – эгеменд үү Ата Мекен, Ала-Тоо. Ата Журттун эгеменд үү л ү г ү улуттук идеясынын символу бул – улуу «Манас» эпосу. Ата Мекендин азаттыгы, эркиндиги, ө з алдынчалыгы, б ө л ү нб ө с б ү т ү нд ү г үү ч ү н карууну казык, башты токмок кылып кызмат кылуу, керек болсо кара башты курман чалуу идеясы, эл-журтка толуп-ташкан с ү й үү сезими «Манаста» берилген. Манас бабабыздын анты:

Алты сан аман турганда,

Ыйык кыргыз жеримди,

Душмандын буту баскыча,

Асыл кыргыз элимди,

Кор кылып карап жаткыча,

Манас атанын ушул улуу идеясы менен мекенибиздин уул-кыздары Барсбектен тартып Курманжан даткага чейин, Исках Раззаковдон тартып Чолпонбай Т ү л ө бердиевге чейин аба менен дем алгандай дем алып, тарыхта жашап, к ү р ө ш ү п келишкен. Ата Журт менен камыр-жумур болуп жуурулушкан биримдиктен Ала-Тоо атуулу ө з ө м ү р ү н ү н ма ӊ ызын к ө рг ө н.

Б ү г ү нк ү «Устаранын мизинде оодарылган заманда» (Арстанбек) Ата Журттун эгеменд үү л ү г ү н, ө з алдынча мамлекетт үү л ү г ү н Манас ата сыяктуу к ө зд ү н карегиндей сактоо идеясы, ошондой эле бир боор ө лк ө б ү зд үө н ү кт ү р үү жана аны д ү йн ө л ү к прогресстин да ӊ гыр жолуна алып чыгуу ү ч ү н тикесинен тик туруп к ү р ө ш үү н ү н патриоттук философиясы б ү г ү нк ү таалим-тарбиянын мазмунунун негизинде жатууга тийиш. Мындай тарбия идеологиясы Кыргызстандын б ү г ү нк ү шартында э ӊ актуалдуу.

Экинчиден, таалим-тарбиянын пайдубалында жата турган дагы бир улуу идея-д өө л ө т бар. Бул – б ү г ү нк ү к ү нд ө актуалдуулугу к ү ч ө п турган биримдик, ынтымак, улут аралык бейпилчилик философиясы. Ө з ү н ү н тарыхый тагдырында калкыбыз ички бытырандылыктан, б ө л ү нд ү л ү кт ө н, ө з ара чабыштардан далай азап чеккен, б ү г ү н да трайбализм, жер-жерлерге б ө л ү н үү ч ү л ү к, регионализм илдетинен жабыр тартып отурат. Бирок ошондой болсо да, «Б ө л ү нс өӊ б ө р ү жеп кетет, б ө л ү н ү п калды кыргыз деп, б ө л ө к элге кеп кетет», « ө лс ө к бир чу ӊ курда, тир үү болсок бир д ө б ө д ө бололу» («Манас») деген патриоттук даанышмандык кыргыз социумунун ички ө з ө г ү н тепчип ө тк ө н дайымкы улут идеясы болуп келген. Дал ушундай философиядан улам кыйын-кезе ӊ кырдаалдарда калайык-калк бир же ӊ ден кол, бир жакадан баш чыгарып, бир туунун алдында биригишип, тарыхтын бороон-чапкындарынан аман-эсен чыккан учурлары к ө п болгон. Алды ӊ кы акылман акыл-эс ө з ара коюн-колтук алышкан, к ү м ү шт ө й оролушуп, жездей чырмалышкан улуттук биримдиктин, калк аралык ынтымактын («Бирдик болбой – тирдик болбойт» – эл макалы. Ө з ара ыркыбыз кетсе, «Пил да болсок жыгылдык, ми ӊ да болсок кырылдык» – Бакай. «Ырыс алды ынтымак, ынтымагы ӊ жок болсо, алды ӊ дан таяр алтын так» – Калыгул. «Бакыт – чыгаандардыкы – бир же ӊ ден кол, бир жакадан баш чыгаргандардыкы» – Нурмолдо) идеясы улут тагдыры ү ч ү н фундаменталдык мааниге ээ экендигин тере ӊ туюнган. Улуттук биримдик идеясын б ү г ү н республиканын ички монолитт үү л ү г ү н чы ӊ доонун фактору катары таалим-тарбия ишмердигинин идеологиялык ориентири жана мазмундук философиялык базасы катары таалим-тарбияда активд үү жашатышыбыз зарыл. Элдин биримдиги ж ө н ү нд ө г ү идея жаш муундардын жетекчиликке алган атуулдук-граждандык асыл д өө л ө т ү болуп калууга тийиш. Мындай менталитетти жаратуу, бекемд өө азыркы Кыргызстандын социалдык-саясий жана адеп-ахлактык муктаждыгы.

3) Мамлекеттик тил – таалим-тарбиянын мазмундук пайдубалы

Улуттун улут экенин билгизген башкы к ө рс ө тк ү ч – эне тил. Кыргыз тилибиз – улутубуздун ж ү р ө г ү . Кан тамырында ж ү г ү р ү п, к өө д ө н ү нд ө согуп турган эне тили – ж ү р ө г ү токтосо, улут улут катары жашоосун токтотот. Эне тилин жоготкон, унуткан адам – тир үүө л ү к, ма ӊ курт, экономикалык макулук. «Эне тилин билбеген, элин с ү й ү п жарытпайт» (Байдылда). Демек, эне тилибиз ар бир алатоолук атуулдун ар намысы, сыймыгы, жашоосунун ма ӊ ызы, д ү йн ө г ө к ө рс ө т ө турган «улуттук паспорту» (Э. Ибраев). «Тил – улуттун жаны» (Гумбольд). Дал ушундай философияны бекем тутунуп жашаган, мамлекеттик тилдин кызматы ү ч ү н тикесинен тик турган намыск ө й атуулдарды ө ст ү р ү п чыгаруу м ү д өө с ү нравалык тарбиянын ө з ө г ү н аныктап, ар дайым активд үү аракетте турса, анда мындай менталдуулук – республикабыздын д ү йн ө л ү к цивилизация к ө ч ү н өө з ж ү з ү н, колоритин сактап кошулушунун ө б ө лг ө с ү болмок. Эне тилге болгон тере ӊ урмат-сый -жаш гражданиндин ички рухий-ыймандык, патриоттук маданиятынын чен- ө лч ө м ү .

Ошондой эле д ү йн ө л ү к тилдерди ү йр ө н үү да ө н ү г үү б ү зд ү н муктаждыгы. Улуу «Манас» эпосунда Ажыбай баатыр «Жетимиш т ү рл үү тил билген, жетимиш т ү рл үү эл к ө рг ө н» деп м ү н ө зд ө л ө т. Демек, «Манас» эпосу илгертен насыяттап келген к ө п тилд үү л ү к идеясы б ү г ү нк ү тилдик тарбиянын негизине алынуусу абзел. К ө п тилд үү л ү к – азыркы д ү йн ө л ү к интеграциянын шартында жаш адамдын конкуренцияга ж ө нд ө мд үү л ү г ү н ү н к ө рс ө тк ү ч ү .

Кыргызстандагы боордош калктардын жаштарынын ө з эне тилин билиши жана Республиканын Мамлекеттик тилине болгон урматы, анын ички атуулдук-адептик маданиятынын к ө рс ө тк ү ч ү .

4) Тарбиянын мазмундук уюткусу – калктын улуу тарыхы

Тарбия ишинин негизине алынып, мазмунун аныктай турган кенч – бул улуттук тарых. Кыргызстандын тарыхы – сыймыктана турган тарых. Кыргыздар – Азияда биринчилерден болуп ө з ү н ү н жазмасына ээ болгон эл. Кыргыздар биздин эранын V кылымында эле рун жазуусун колдонгон. Борбордук Азия калктарынын ичинен байыркы тарыхта аты биринчи учураган кыргыздар илгерки доорлордо алгачкылардан болуп алтын, темир кендерин иштеткен, ө з ү н ү н хандыгына, мамлекетт үү л ү г ү н ө эгедер болгон (кытай жазмаларынын далилдери), IX кылым Азияда ө з ү н ү н империясын т ү зг ө н, темирден аскердик куралдарды жасоо жагынан чыгышка да ӊ кы чыккан, кытай жазмаларынын жана орто кылымдагы саякатчылардын берген маалыматы боюнча чептерди, шаарларды (маселен, «Алакчын», «Кыргыз хан» шаарлары) курган, башка тайпалар, калктар менен дипломатиялык активд үү мамиледе болгон. «Манаста» айтылгандай «Эрендер менен ма ӊ дайлаш, чечендер менен та ӊ дайлаш, беттеп адам барбаган, ар душман же ӊ ип албаган» жоокер, эмгекчил, баатыр эл болгон. Манас атабыз, Барсбек, Алп Сол, Тагай бий, Кубат бий, Жа ӊ ыл Мырза, Курманбек баатыр, Эр Табылды, Эр Солтоной, Атаке, Бердике, Жайыл, Тайлак, Курманжан датка, Искак хан, Алымбек датка, кийинкилерден Абдыкерим Сыдыков, И.Раззаков к ө к ү р ө г ү н окко тоскон Чолпонбай сыяктуу улут ар намысы жана боштондугу ү ч ү н кара жанын садага чапкан ж ү зд ө г ө н, ми ӊ деген баатырларыбыз, 2010-жылдын 7-апрелинде элинин эркиндиги ү ч ү н курман болгон патриот уулдарыбыз – улуттук тарыхыбыздын мактанычы жана сыймыгы. Калкыбыздын уникалдуу боз ү й ү , т ү рк ү н сайма буюмдарына, ала-кийиз, шырдакка ч ө г ө р ү лг ө н, т ү ш ү р ү лг ө н не бир керемет оюулар менен кыял-к ө ч ө тт ө р – д ү йн ө д ө сейрек кездешкен эстетикалык сулуулук. Калк зергерлеринин, уздарынын, жез оймокторунун, усталарынын колунан б ү тк ө н зергер буюмдар, жасалгалар ө з ү н ү н ажайып кооздугу жана чеберчилиги менен илгертен Азия аймагына да ӊ кталып келген. К ө з жоосун алган алтын-к ү м ү ш билерик, шакектерди, керемет кемер курларды, жаркыраган ж ү г ө н-куюшкандарды, койкойгон ээрлерди, колодон жасалган кумураларды, «шиберге койсо ө рт кеткен, шилтегени м ү рт кеткен» ө тк ү р кылычтарды жасаган атактуу Б ө л ө кбай («Манас») сыяктуу кыргыз усталарынын керемет ө н ө р ү , чеберчилиги айлана тегеректи та ӊ данткан. Археологиялык казуулардан табылып, д ү йн ө г ө белгил үү болгон алтындан уютулуп жасалган бугу, куш, жейрен алган илбирс сыяктуу к ө рк ө м эстеликтер жала ӊ эле байыркы сактарга эмес, кыргыздарга да тиешел үү болгон. Кыскасы, элдин байыртан ө н ү г ү п келген керемет кол ө н ө рч ү л ү г ү , материалдык маданияты, мындай ө н ө рг ө эгедер ата-бабаларыбыз менен кийинки муундар сыймыктанууга акылуу. Кыскасы, биздин б ү г ү нк ү муундарыбыздын рухун жогору к ө т ө р ө турган, к ө к ү р ө г ү н сыймыкка б ө л ө п, улуттук ар-намыс сезимин (чувство национального достоинства) бийиктете турган да ӊ ктуу тарыхыбыз жана маданиятыбыз бар экендигин эч ким тана албайт. Кыргыз тарыхынын бай жана баатырдык мазмуну – патриоттук тарбиянын соолбос булагы. Патриоттук тарбия ү ч ү н, улуттук ө з ү н- ө з ү а ӊ дап т ү ш ү н үү н ү (национальное самосознание) ө ст ү р үүү ч ү н керект үү орошон мазмун ушул жерде жатат. « Ө з ү н ү н тарыхын ийне-жибине чейин билип, аны жаш муундардын энчисине айландырып жаткан улут бактылуу улут» (Махатма Ганди).

Кыргыз элинин тарыхы менен бирге республикабызда жашаган боордош калктардын тарыхы – жеткинчектерде, жаштарда тарыхый эстутумду калыптандыруунун каражаты.

Калкыбыз Азияда э ӊ бай фольклордук адабиятты жараткан. Элибиздин даанышман макал-лакаптары, накыл с ө зд ө р ү , нуска китептери, мазмуну патриоттук идеяларга, рухий-адептик д өө л ө тт ө рг ө карк “Манас” баш болгон залкар эпосторубуз, дастандарыбыз, Арстанбек, Же ӊ ижок, Токтогулдай сандаган ак та ӊ дай акындарыбыздын поэзиясындагы тере ӊ маанил үү санат-насыяттар, Карамолдо, Ниязаалы сыяктуу шаалар комузга кол ойнотуп черткен, «кулактан кирип бойду алган» сандаган залкар к үү л ө р, Боогачы, Мусалар созгон керемет обондор улуттун гана эмес, жалпы адамзат маданият казынасынын асыл кенчи. Бир с ө з менен айтканда, элибиздин кылымдап жараткан адабий-музыкалык маданияты, кыргыздын духун, философиясын, идея-идеалдарын, каада-салтын к ө т ө р ү п алып ж ү рг ө н к ө рк ө м ө н ө р ү (с ү р ө т ү , киносу), Т ү г ө лбай Сыдыкбеков, Чы ӊ гыз Айтматов баштаган профессионал адабияты – тарбиячылар ү ч ү н пайдалана турган баа жеткис г ү лазык, орошон маани-ма ӊ ыз, табылгыс педагогикалык курал. Тарбия ү ч ү н суудай сузуп ала турган мазмун ушул жерде.

Тарбия ишинин мазмундук пайдубалына уютку болуп жата турган дагы бир кубаттуу ресурс бул к ү н ү мд ү кк ө эмес, т ү б ө л ү кт үү л ү кк ө эсептелген, калктын тарыхый тажрыйбасынан жаралып, доорлор сыноосунан ө тк ө н к өө н ө рб ө с элдик этикалык нарктар, адеп-ыймандык мурастар.

Биздин элдик менталитетинде индивидуалисттик-коммерциялык жана технократиялык д ү йн ө жоготуп, таппай калган э ӊ мыкты сапат-касиеттер бар. Ошолордун бири – коллективизм. Айдоого тукум сээп жатканда Баба дыйкан бизде мындай дейт: «Жылуу жерден конуш тап. Мунусу – жетим-жесирге, мунусу – алсыз карыпка, мунусу – курт-кумурскага, мунусу – сурамчы-тилемчиге, саламчыга, сизге, бизге, мага». Мына, жалпынын кызыкчылыгын к ө зд ө г ө н элдин улуу коллективисттик, гуманисттик, адамгерчиликт үү этикасы. Калыгул даанышмандын гуманисттик этикасы насыяттайт: «Орой айтса ӊ адамга жукпайт, орой с ө зд ү киши укпайт, сылык-сыпаа с ө з жетет, ал мээге эмес, ж ү л ү нг ө кетет». Элдик кеменгер Калыгулдун ишениминде оройлукту назиктик, сылыктык, ачууну токтоолук, сабырдуулук, жек к ө р үү н ү мээрим менен с ү й үү же ӊ ет. Улуттук менталитетибизде меймандостук, кайрымдуулук, к ү й ү мд үү л ү к, башкаларга жардамдашкан боордоштук касиети, керегелеш, ү з ө нг ү л ө ш, канатташ жашаган калктар менен достук салты ө н ү кк ө н. “Эр достугу – эгиз, эл достугу – де ӊ из”, “Эки эрдин достугу бир белден ашырат, эки элдин достугу ми ӊ белден ашырат”. Кыргыз элинин салтындагы мындай достук этикасы – б ү г ү нк ү улут аралык ынтымактын ачкычы.

Элдик этикада калыстык, чынчылдык, адилетт үү л ү к, акыйкатчылдык, жоомарттык, “таш менен урганды аш менен урган” айк ө лд ү к, топуктуулук, сабырдуулук, сылык-сыпаалык, кечиримд үү л ү к, мээримд үү л ү к, ар намыстуулук, жоопкерчиликт үү л ү к, мекенчилдик ж.б. улуу сапаттар ар дайым да ӊ азаланып, адамдык ж ү р ү м-турумдун идеалы болуп келген.

«Куйругу жок, жалы жок, кулан байкуш кантти экен, же сойлоорго буту жок, жылан байкуш кантти экен» деген улуу Асан Кайгы кыргыздын экологиялык маданиятынын, экологиялык акылмандыгынын символу. Асан Кайгынын адеп-ахлагы табият менен жуурулушкан руханий уруулуктун ө рн ө г ү . Кишинин жер менен киндиктеш экенин, жер менен коюн-колтук алышкан улуу биримдиктин зарылдыгын туюнтуп, ата-бабалар ким табиятка каршы барса, кийиктерди ми ӊ -сандап кырган Кожожашчасынан аскада калып, «Буудайык» жомогундагы саятчы Т ө л ө кт ө й апаатка учурарын адамзат балдарына эскертип кеткен. Жаратылыш менен гармонияда жашоо – бул элибиздин илгертен келаткан экологиялык улуу осуяты жана б ү г ү нк ү адамзаттын алды ӊ кы акыл-эсинин тутунган философиясы. Бизде жерди эне дейт, Жер-Энени, табият-энени тере ӊ сыйлай бил үү г ө баланы кенедей кезинен тарбиялоо керек. Жаратылышка болгон боорукер мамиле – инсандын гумандуулугунун, адеп-ыйманынын критерийи. Тарбия ишинде мына ушундай улуттук философия жана д ү йн ө л ү к экологиялык маданияттын жетишкендиктери – этикалык-экологиялык тарбиянын мазмундук ресурсу.

«Байлыктын атасы – эмгек, энеси – жер», “мээнети ӊ катуу болсо, татканы ӊ татуу болот” деп насыятталат кыргыз эл макалында. Буга удаа “Манастагы” “эмгек кыл, балдар, эмгек кыл, акы ӊ ды эмгек кайырат, арыганы ӊ семирет, ачкан курсак тоюнат” деген осуятты дагы эске т ү ш ү р үү ылайыктуу. Элдик акылмандыктын эмгек философиясынын духунда улуу Же ӊ ижок акын “адал эмгек – динибиз, жаралган адам эмгектен” деген даанышмандыкты жар салып турат. Чындыгында, Манас атабыздын адам болуп жаралышында, калыптанышында эмгек зор роль ойногон. Бала кезинде Манас Ошпур койчунун эмгек мектебинен ө тк ө н. Демек, биздин элдик педагогикабызда эмгек, биринчи иретте, бул баланы адам катары калыптандыруунун, киши кылуунун, атуул катары жетилт үү н ү н бирден бир жолу, ошону менен бирге береке, байлыктын булагы. “Эрдин к ө рк ү – эл менен, эмгеги ӊ менен элге жак”, “Жаш кези ӊ де жаркылдап, калкы ӊ а тийгиз кереги ӊ ” дейт тоо булбулу Токтогулдун насааты. Элдик акылмандыкта калк бакыбатына багышталган эмгекчилдик, эмгекти дин катары тутунган мээнеткечтик – адамдын адеп-ахлактуулугунун к ө рс ө тк ү ч ү . Дегеле д ү йн ө н ү н калктарында эмгек бак-таалайдын ачкычы катары саналат. Жамааттын жакшылыгына арналган эмгектин ма ӊ ыздуулугу, кундуулугу, социалдык-баалуулугу, эмгектин, адамдын нравалуулугунун чен- ө лч ө м ү жана кишинин ө з ү н ү н ички ж ө нд ө м-м ү мк ү нч ү л ү кт ө р ү н ачуунун, ө з ү н ө лб ө с кылуунун жолу экендиги ж ө н ү нд ө г ү элдик акылмандыктын залкар философиясы азыркы жаштарды тарбиялоо ишинин негизине идеялык пайдубал катары алынышы шарт.

“З өө к ү рд ү чабар камчы бол, кургак жерге тамчы бол, д ү л ө йл ө рг ө кулак бол, ч ө лд үү жерге булак бол, аргымак минген баатыр бол, алсыздарга жакын бол, жетимдерге к ө м ө к бол, канкорлорго касап бол, калп айтканга мазак бол, урууларга айгак бол, ушакчыга сайгак бол, эрегиш чыкса элчи бол, эл-журту ӊ дун кенчи бол, кара ө зг ө й болбой калыс бол, кошоматтан алыс бол, жери жокко конуш бол, эти жокко союш бол” (Же ӊ ижок). Улуу акын Же ӊ ижоктун бул осуятында адамдык-атуулдук, патриоттук ж ү р ү м-турумдун б ү т ү нд ө й бир кодекси, программасы берилген.

Мекенчилдик, патриотизм – элдик моралдык улуу касиеттеринин бири (“Ала-Тоо асыл жер ү ч ү н, калкым кыргыз сен ү ч ү н, курман болуп кетейин” – Манас. “Денем афган жеринде калса калсын, ж ү р ө г ү мд ү Алайга алып барып к ө мг ү л ө ” – Курманжан датканын уулу Абдылдабектин керээзинен. “Элимди, жеримди кор кылбай ө м ү р бою коргойм” – Эр Солтоной).

Кыскасы, тарыхтын узак жолун баскан элибиз ө с ү п жаткан муундарга адам болуунун жолун, шартын к ө рс ө тк ө н моралдык-этикалык д өө л ө тт ө рд ү н б ү т ү нд ө й бир системасын иштеп чыккан. Жогорудагы элдик моралдык нарктар жана идеалдар универсалдуу, жалпы адамзаттык мааниге ээ. Ушул адеп-ахлак нарктары кечээки ата-бабаларыбыздын ж ү р ү м-турумунун регулятору болуп келген жана тарыхтын «аяздуу бороон-чапкындарында» улутубузду аман-эсен сактаган башкы тиректерден болгон. Б ү г ү н да ушул т ү б ө л ү кт үү м ү н ө зд ө г ү рухий-ыймандык д өө л ө тт ө р таалим-тарбиянын мазмуну ү ч ү н табылгыс ресурс, к ө р өӊ г ө , г ү лазык. Эгер ушул моралдык баалуулуктар менен жаштарыбыздын жан д ү йн ө с ү н асылдандырууга жетише алсак, анда бул суверенд үү Ата Журтубуздун моралдык жактан тазарышынын, ө рк ү нд ө ш ү н ү н жана анын жаркын болочогунун кепилдиги болмок.

7) Жалпы адамзаттык рухий-адептик д өө л ө тт ө р – тарбия ишинин мазмундук булагы

Б ү г ү нк ү адамзаттын алды ӊ кы гуманисттик акыл-эси цивилизациялардын, маданияттардын бири-бирине ү ст ө мд ү к кылышы, конфронтация идеясына эмес, маданияттардын ө з ара диалогуна, кызматташтыгына артыкчылык берип отурат. Маданияттардын диалогу – биздин Кыргызстан да жетекчиликке ала турган методология. Ушул контекстте караганда биздин жеткинчектерибиздин, улан-кыздарыбыздын д ү йн ө л ү к прогрессивд үү маданияттын алды ӊ кы ө рн ө кт ө р ү н, жалпы адамзаттын чындык, жакшылык, сулуулук (истина, добро, красота) ж ө н ү нд ө г ү идеалдардын ө зд ө шт ү р ү ш ү , эл аралык этиканы ү йр ө н ү ш ү , диалогиялык чеберчиликке к ө н ү г ү ш ү , к ө п маданияттуу ч ө йр ө д ө (поликультурность) жашай бил үү ж ө нд ө м ү н ө эгедер болушу, мыйзам сыйлоо, укук сыйлоо сыяктуу демократиялык коомдун баалуулуктарын а ӊ сезимге жана жан д ү йн ө г ө си ӊ ириши – улуттук ө н ү г үү б ү зд ү н зарыл шарттарынын бири. Ошондой эле жаштарыбыздын атаандаштыкка ж ө нд ө мд үү л ү к, билимд үү л ү к, профессионалдык компетентт үү л ү к, ишкерд үү л ү к, социалдык мобилд үү л ү к, демократиялык принциптерге берилгендик сыяктуу ж.б. жа ӊ ы заманбап сапаттарды к ү т ү ш ү б ү г ү нк ү жашоонун муктаждыгы.

Кыскасы, жалпы адамзаттык рухий-адептик баалуулуктар жана жа ӊ ы инновациялык сапат-касиеттер таалим-тарбия мазмунунун г ү лазыгын т ү з ө т.

VI. Рухий-адептик жана патриоттук тарбиянын мазмунун ж ү з ө г ө ашыруунун технологиясы

Жогорудагы мазмундук база-казына, мазмундук багыт коомубуздагы бардык институттардын: ү й-б ү л ө н ү н, бала бакчанын, мектептин, кесиптик орто жана жогорку окуу жайларынын, айыл ө км ө т ү н ү н, акимиаттын, мамлекеттик мекемелердин, органдардын, министрликтердин, коомдук уюмдардын, массалык маалымат каражаттарынын таалим-тарбия ишмердигинин негизине алынып, алар бул мазмунга чыгармачылык менен мамиле жасап, аны дагы да байытып, ө рк ү нд ө т ү п, ушул багытта ө зд ө р ү н ү н к ү нд ө л ү к иш-пландарын т ү з ү п, иш алып барууга тийиш. Тарбия ишинин мазмунуна негиз катары алынган баалуулуктарды жаш баланын рухуна си ӊ ир үү д ө айрыкча ү й-б ү л ө н ү н ролу зор. «Уядан эмнени к ө рс ө , учканда ошону алат» дейт эл макалы. Уя – бул ү й-б ү л ө . Бала – “балапандын” дене-боюнун физикалык негиздери жана руханий пайдубалы алгач дал ушул “уяда” т ү пт ө л ө т. Ү й-б ү л ө д ө алган к ө н ү м ү ш, таалим-тарбия баланын жан-жаратылышына ө чп ө с тамга болуп басылып, аны ө м ү р бою коштоп ж ү р ү п отурат. Баланын сезгич, бат таасирленгич кезинде, анын д ү йн ө с ү н ө себилген тарбия « ү р ө нд ө р ү » жемишт үү т ү ш ү м берерин турмуш тажрыйбасы ми ӊ бир ирет далилдеген. Мына ошондон улам элдик педагогика ч ү рп ө н ү н тарбиясын, анын «уядагы» кезинен «к ө к б ү ч ү р», «тал чыбык» учурунан баштоону зарыл деп санаган. Ошол ү ч ү н кыргызда «С ү т менен кошо б ү тк ө н нерсе с өө к менен кошо кетет», «Бала к ө рг ө н ү н кылат, к ө с өө т ү ртк ө н ү н кылат», «Баланы башынан ү йр ө т, чырпыкты жашынан ий», «Баланы жакшылыкка жетелеп жанаштыр, жамандыктан кубалап адаштыр» деген даанышман макалдар жашайт.

Рухий-адептик жана патриоттук д өө л ө тт ө рд ү баланын жан д ү йн ө с ү н ө интериоризациялоодо ү й-б ү л ө н ү н тарбиялык ролун активдештир үү зарыл. Ү й-б ү л ө л ү к мыкты тарбия – коомдун руханиятынын асылдыгынын, мамлекеттин бекемдигинин булагы.

Таалим-тарбия иши аныкталган максаттан жана мазмундук ресурстан гана турбайт. Ошол максат менен мазмунду реалдуулукка айландыра турган принциптердин, методдордун, формалардын, уюштуруу иш-чараларынын ө з ара тутумдашкан комплексинен турат. Жогорудагы тарбиянын башкы максаттарын ж ү з ө г ө ашыруу ү ч ү н к ө р өӊ г ө , г ү лазык, база катары аныкталган мазмунду тарбиялануучунун а ӊ -сезимине жана жан-д ү йн ө с ү н ө кандай технологиялар аркылуу жеткирилет, си ӊ ирилет. Алар т ө м ө нк ү л ө р:

1. Тарбиялоонун принциптери

Авторитардык-акимчил тарбияда тарбиялануучу объект катары саналып, анын ж ү р ү м-турумун тыштан туруп ж ө нг ө салуу, башкаруу идеясы ү ст ө мд ү к кылат. Б ү г ү нк ү жа ӊ ы тарбия методикасында бул анохронизм. Б ү г ү нк ү тарбия ишинде маселеге чыгармачылык мамиле, тарбиялануучуну тарбиянын субъектиси катары саноо жана партнердук кызматташуу аркылуу анын инсанын ө н ү кт ү р үү идеясын биринчи планга коюу баарынан маанил үү . Колдонулуучу принциптер:

– адамгерчиликт үү , мээримд үү (гумандуу) мамиле принциби;

– жаратылышка ылайыктуулук принциби;

– инсанчыл-жекече (принцип личностно-индивидуального подхода) мамиле жасоо принциби;

– тарбия ишине инсанчыл-ишмерчил мамиле принциби;

– турмуш менен байланыштуулук принциби;

– ө н ү кт ү р ү п тарбиялоо принциби;

– тарбияны уюштуруунун к ө п варианттуулугу жана ийкемд үү л ү г ү принциби;

– коллективде тарбиялоо принциби;

– ү лг ү л үүө рн ө кт ө рг ө таянуу принциби;

– окутуунун жана тарбиялоонун биримдиги принциби ж.б.

Рухий-адептик тарбиялоо ишинде аталган принциптерди жетекчиликке алып, ыктуу пайдалануу натыйжа бермек.

2. Тарбиялоонун методдору

Тарбия методу – бул тарбиянын алдыга коюлган максатына жет үү н ү н жолу, башкача айтканда, тарбиялануучуда белгил үү бир адамдык сапатты калыптандыруу ү ч ү н анын а ӊ -сезимине, эркине, таасир кылуунун амалы. Адеп-ахлак жоболорунун ж ү р ө кк ө , жан-дилге тамырлаган ички ишенимге, андан ары реалдуу ж ү р ү м-турумга айланышы эч убакта автоматтык т ү рд ө болбойт. Бул татаал руханий изден үү л ө рд ү н жолун баса турган процесс. Аткарылууга тийиш болгон нравалык эреже-норма инсан тарабынан акыл менен гана эмес, эмоционалдык толгонуулар аркылуу кабылданып, адам ал эреже-норманын ө з үү ч ү н да, коом ү ч ү н да зарыл экенин ө з «жон териси» менен, жеке тажрыйбасы аркылуу туюнуп, аны ички ыктыяры менен аткарууга ө тс ө , ошол этикалык эреже-норма тышкы талап болуудан калып, кишинин ө з ү н ү н ички керект өө с ү н ө , ички адептик сапат-касиетине айланып калса ошондо адеп-ахлак тарбиясынын ийгилиги ж ө н ү нд ө с ө з кылууга болот. Мына ошондуктан, «Манаста» айтылгандай, тарбиялануучунун «ж ү л ү н ү н ө жетээр кеп айтуу, ж ү р ө г ү н ө ртт ө п бек айтуу», башкача айтканда, ийкемд үү методика зарыл. Бардык де ӊ гээлдеги, бардык тепкичтердеги тарбиячылар кургак насаат менен чектелбей, а ӊ геме, т ү ш ү нд ү р үү , лекция, этикалык маек, диспут, проблемалуу кырдаалдарды т ү з үү , ү йр ө т үү , к ө н ү кт ү р үү , машыктыруу, ынандыруу (метод убеждения), ө з ү н- ө з ү тарбиялоо, адептик ү лг ү – ө рн ө к к ө рс ө т үү , к ө рс ө тм ө , тапшырма бер үү , талап коюу, материалдык жана моралдык кызыктыруу, мелдеш, жекече мамиле, интерактивд үү аракеттен үү , сынчыл ойлом, «мээ чабуулу» ж.б.у.с. турмуштун сыноосунан ө тк ө н усулдук ыкма, айла-амалдарды колдонуулары шарт. Ар бир усулду конкретт үү шарттын спецификалык б ө т ө нч ө л ү г ү н, жаш адамдын индивидуалдуу ө зг ө ч ө л ү г ү н эсепке алуу менен колдонуу чеберчилиги тарбия ишинде ү з ү рл үү натыйжага алып келмек.

3. Тарбия ишинин формалары жана уюштуруу иш-чаралары:

Тарбия ишинде д ү йн ө л ү к педагогикалык практиканын элегинен ө тк ө н т ө м ө нк ү негизги ү ч форманы пайдалануу ылайык.

1. Тарбиянын массалык формасы: тарбия жумалыгы, тарбия он к ү нд ү г ү (декадасы), окурмандардын конференциясы, тематикалык кечелер, суроо-жооп кечелери, кароолор, конкурстар, олимпиадалар, туристтик ж ү р ү шт ө р, фестивалдар, к ө рг ө зм ө л ө р, ө м ү р үө рн ө к адамдар менен кызыктуу жолугушуулар, тарбия оюндары ж.б.

2. Тарбиянын топтук (группалык) формасы: класстык сааттар, экскурсиялар, ийримдер, т ү рд үү коллективд үү тарбия иштери ж.б.

3. Тарбиянын жекече (индивидуалдуу) формасы: жекече китеп окууну, жекече бош убактыны ө тк ө р үү н ү , баланын ө з ү н- ө з ү тарбиялоосун, кызыккан оюнун уюштуруу ж.б.

– Коомдогу бардык билим бер үү мекеме-уюмдары, бардык тарбия институттары, ү й-б ү л ө , бала бакча, мектеп, айыл ө км ө т ү таалим-тарбиялык максатта ө з ара тыгыз байланышта ишт өө с ү зарыл.

– Биринчи иретте, концепциянын мазмунунда к ө рс ө т ү лг ө н нарк-д өө л ө тт ө рд ү мектептердеги, атайын орто жана жогорку окуу жайларындагы кыргыз тили, кыргыз адабияты, тарых, философия, маданияттаануу, Манастаануу, музыка, педагогика ж.б. гуманитардык предметтердин программаларына, окуу китептерине, окуу колдонмолоруна тере ӊ си ӊ ир үү , бул предметтерди окутуу сапатын к ө т ө р үү кажет. К ө рс ө т ү лг ө н мазмунду реализациялоодо табигый предметтердин да м ү мк ү нч ү л ү г ү чо ӊ экендиги эске алынууга тийиш.

– Элдик рухий-адептик, патриоттук нарк-д өө л ө тт ө рд ү жана жалпы адамзаттык адеп-ахлак кенчтерди ө зд ө шт ү р үү максатында билим бер үү мекеме-уюмдарында Республикалык, областтык, жергиликт үү масштабда фестивалдарды, жумалыктарды, декадаларды, конференцияларды, семинарларды, тегерек столдорду, к ө рг ө зм ө л ө рд ү , концерттерди, кароолорду, конкурстарды, мелдештерди, музейлерди, ийримдерди, кечелерди, майрамдарды ж. б. иш-чараларды туруктуу уюштуруп, ө тк ө р ү п турууну салтка айландыруу.

– Жаш муундарды мамлекеттин символдоруна – Гербге, Гимнге, Желекке урматтап мамиле жасоого к ө н ү кт ү р ө турган иш-чараларды уюштуруу.

– Мектептердеги «Адеп» предметин окутуунун сапатын жакшыртуу, анын материалдык, окуу педагогикалык базасын чы ӊ доо, «Адеп» предмети боюнча жогорку окуу жайларында атайын адистерди даярдоону жолго коюу менен аталган окуу предметин жогорку адистиктеги кадрлар менен камсыз кылуу.

– Кыргыз билим бер үү академиясында «Этнопедагогика» лабораториясын т ү з үү .

– Мамлекеттик бюджеттин негизинде «Адеп тарбиясы» журналдарын уюштуруу.

– Республикада атайын педагогикалык университетти т ү з үү , студенттердин психологиялык-педагогикалык, этнопедагогикалык, тарбиячылык даярдыгын к ү ч ө т үү .

– Ар бир мектепте ошол айылдын, ч ө лк ө мд ү н, ө р өө нд ү н тарыхын, улуу адамдардын ө м ү р жолун, жергиликт үү табияттын б ө т ө нч ө л ү г ү н, жан-жаныбарларын ж.б. таанып-бил үү г ө багытталган музейлерди т ү з үү жана аларды тарбиялык багытта натыйжалуу пайдаланууну уюштуруу;

– Улуттук руханий нарк-д өө л ө тт ө р ү б ү з, материалдык маданиятыбыз, тарыхыбыз ж ө н ү нд ө жаштар ү ч ү н илимий-популярдуу басылмаларды ү зг ү лт ү кс ү з чыгаруу, кинотасмаларды, мультфильмдерди тартуу, улуттук жана жалпы адамзаттык адеп-ахлак кенчтерин басма с ө з, телерадио аркылуу ке ӊ ири пропагандалоо, б ө б ө кт ө р ү ч ү н с ү р ө тт үү жомок китептерин чыгаруу, аларды кенен жайылтуу;

– Телебер үү л ө рд ү н, компьютердик программаларды гумандуулуктун, маданияттын, адепт үү л ү кт ү н негизинде о ӊ багытка буруу;

– Мектеп окуучуларынын “Манас”, “Семетей”, “Сейтек” сыяктуу ө з ү н- ө з ү башкаруу органдарын, уюмдарын ө н ү кт ү р үү ;

– Класстан тышкаркы, аудиториядан тышкаркы, мектептен тышкаркы тарбия иштерин активдештир үү ;

– Жогорку окуу жайларында мектеп жана тарбия мекемелери ү ч ү н психологдорду даярдоо жана бардык мектептерде психологдун штатын ачуу;

– Баланын тарбиясы ү ч ү н ата-энелердин жоопкерчилигин к ө т ө р үү , алардын тарбия чеберчилигин, педагогикалык сабатын жогорулатуу ү ч ү н жер-жерлерде окуу-тарбия мекемелеринде лекцияларды уюштуруу;

– Рухий-адептик, патриоттук тарбия боюнча ү й-б ү л ө китепканаларын уюштуруу;

– Мамлекеттик тил ж ө н ү нд ө г ү мыйзамды турмушка ашырууну билим бер үү мекеме-уюмдарында активдештир үү ;

– Мектептердеги класстык тарбия сааттарынын мазмунун рухий-адептик маданияттын жана патриоттуулуктун духунда тере ӊ дет үү ;

– Мектептеги жана жогорку окуу жайларындагы бардык окуу предметтеринин тарбиялык м ү мк ү нч ү л ү кт ө р ү н эффективд үү пайдалануу;

– Бардык билим бер үү мекеме-уюмдарында «Мамлекеттик тил» к ү н ү н, «Нооруз» майрамын, «Мамлекеттик к ө з карандысыздык» к ү н ү н, «Конституция» к ү н ү н, «Карылар» к ү н ү н, «9-май – Же ӊ иш майрамын» ж.б. белгил үү даталарды белгил өө н ү н тарбия бер үү ч ү л ү к мазмунун арттырууга маани бер үү ;

– Мектептерде жана жогорку окуу жайларында “Манас” эпосун окутуунун материалдык окуу-педагогикалык базасын чы ӊ доо;

– Дене тарбия сабактарынын программаларына улуттук спорт оюндарын киргиз үү жана кайрадан жандандыруу, бул боюнча спартакиадаларды уюштуруу;

– Эмгекке ү йр ө т үү сабактарында улуттук этнографиялык жасалгаларды, элдик кол ө н ө рч ү л ү кт ү : устачылыкты, жыгаччылыкты, зергерчиликти, узчулукту, оймочулукту, саймачылыкты ү йр ө т үү н ү жолго коюу;

– Билим бер үү мекеме-уюмдарында ө з ара “Ыр кеселерди”, фольклордук фестивалдарды уюштурууну практикалоо жана аны салтка айландыруу;

– Элдик акылмандардын, улуу ойчулдардын насыят-нускаларын, элдик баатырлардын жана ө м ү р үө рн ө к инсандардын патриоттук-нравалык ү лг ү л ө р ү н жаштар арасында ке ӊ ири жайылтуу;

– Кыргызстан элдеринин достук, улуттар аралык ынтымагын чы ӊ даган иш-чараларды туруктуу ө тк ө р ү п туруу;

– Жаштарда мыйзам сыйлоо маданиятын, укуктук маданиятты калыптандыруу максатында мыйзамдык-укуктук билимдерди ке ӊ ири ү г ү тт өө ;

– Табиятка камкордук к ө р үү , ага урмат менен мамиле жасоо жана айлана-тегеректи таза кармап, жашылдандыруу боюнча класстан тышкаркы, мектептен тышкаркы иш-чараларды туруктуу уюштуруп туруу.

– Рухий-адептик, патриоттук тарбия багытындагы колдонмолорду басып чыгаруу ишин активдештир үү .

– Ички иштер министрлиги менен Билим бер үү жана илим министрлигинин тарбия максатындагы тыгыз кызматташтыгын жолго коюу.

4. Тарбиянын натыйжалары же нравалык сапатты калыптандыруунун этаптары

Тарбиялоонун натыйжасы – «Тарбиянын максатында» к ө рс ө т ү лг ө н сапат касиеттерге эгедер инсан-атуул. Башкача айтканда, Ата журттун эгеменд үү л ү г ү н ыйык санаган мекенчилдик, эл журттун, мекендин кызыкчылыктарын жогору койгон патриоттуулук, мамлекеттин символдоруна: Гимнге, Гербге, Желекке ө зг ө ч ө сый мамиле, ө з элинин тарыхы, ата-бабалардын каарман к ү р ө ш ү менен сыймыктана билген улуттук ар намыстуулук, эл журттун ынтымагы, биримдиги идеясына берилген атуулдук бийик парасат. Эне тилге болгон тере ӊ с ү й үү , ө з калкынын салт-санааларын, ү рп-адаттарын урматтоочулук жана колдоно бил үү ч ү л ү к, элдик рухий нарк-д өө л ө тт ө рг ө , улуттук маданиятка сугарылгандык, ата-энени ыйык к ө р ү п урматтоо, меймандостук, достук идеясын аздектегендик. Жалпынын жыргалчылыгын к ө зд ө г ө н мээнеткечтик. Эл алдындагы, башкалардын алдындагы милдет-парзды тере ӊ туюнгандык, жоопкерчиликт үү л ү к, калыстык, адилетт үү л ү к, ак ниетт үү л ү к, чынчылдык, кайрымдуулук, жоомарттык, жаратылышка болгон гумандуулук, коомдогу терс, ыплас к ө р ү н ү шт ө р–коррупция, трайбализм, талап-тоноочулук, ба ӊ гичилик, аракечтик, кайдигерлик, ө з ү мч ү лд ү к менен келишпестик, аларга каршы к ү р ө ш үү д ө г ү активд үү л ү к, бир өө н ү н укугун жана эркиндигин сыйлоочулук, толеранттулук, мыйзамды кадырлоочулук, ө з ара мамилелердеги сылыктык этикетин ө зд ө шт ү рг ө нд ү к, жалпы адамзаттык маданияттын ө рн ө кт ө р ү н си ӊ иргендик, ө з ү н ө сын к ө з менен карай бил үү ч ү л ү к, жа ӊ ыга умтуулучулук ж.б.

Ө зд ө шт ү р ү л үү г ө тийиш болгон нравалык эреже-норманын, принциптин тарбиялануучунун жан д ү йн ө с ү н ө к ө ч ү п ө т ү п, бекем орун-очок алышы т ө м ө нк ү д ө й этаптарды басып ө т ө т:

Биринчи. Нравалык эреже-норманын, принциптин тарбиялануучунун акыл-эсине жетиши, башкача айтканда тарбиялануучунун адеп – ахлак нормалары ж ө н ү нд ө маалыматка, билимге ээ болушу.

Экинчи. Нравалык норманын а ӊ сезимге маалымат, билим т ү р ү нд ө кабылданган абалдан чыгып, андан ары барып, инсандын ынанымына, ички ишенимине айланышы.

Ү ч ү нч ү . Нравалык норманын ынаным-ишенимден андан ары тере ӊ деп, инсандын ж ү р ө г ү н ө жетип, кан-жанына си ӊ ип, сезимине, «натурасына» айланып калышы.

Т ө рт ү нч ү . Нравалык норманын инсандын реалдуу журум-туруму т ү р ү нд ө к ө р ү н ү ш ү , анын адатына, к ө н ү м ү ш ү н ө айланышы.

Жогоруда саналган тарбия принциптеринин, методдордун, формалардын, иш-чаралардын ар бири тарбиялануучунун ушул этаптар аркылуу ө т ү ш ү н ө салым кошууга тийиш. Нравалык тарбиянын ж ү р ү ш ү татаал процесс.

5. Тарбияны баалоо

Бул жерде тарбиялануучунун тигил же бул адеп-ахлак стандартына, эталонго дароо эле туура келер-келбеси эмес, биринчи иретте, конкретт үү адамдын инсанында (личностунда), адептик ж ү р ү м-турумунда ө т ү п жаткан динамика, процесс маанил үү . Тарбиялануучунун ө зг ө р ү ш ү н ү н даражасы канчалык, кеч өө ким эле, кандай эле, б ү г ү н ким болуп калды, ө зг ө р үү жакшы жагына ооп жатабы, адебинде жылыштар барбы, кыскасы, негизги критерий бул жерде кишинин, окуучунун инсандык ө н ү г үү кыймылы. Ө зг ө р үү н ү тарбиялануучунун к ү нд ө л ү к агымдагы, к ү нд ө л ү к тириликтеги, сабак учурундагы ж ү р ү ш-турушуна, эмоционалдык-нравалык ал ахыбалына байкоо ж ү рг ү з үү аркылуу бил үү г ө болот. Ошондой эле ө зг ө р үү н ү адамдык т ү рк ү н-т ү ст үү мамилелердин жана маселелердин татаал д ү йн ө с ү н ө алып кирген атайын т ү з ү лг ө н педагогикалык кырдаалдарда, ар кандай ролдук оюндарда, мугалим тарабынан уюштурулган, б ү г ү нк ү к ү нд ү н актуалдуу проблемаларын талкуулаган топтук-группалык, класстык дискуссияларда тарбиялануучуга акырындап а ӊ доо салып ж ү р ү п бил үү г ө болот. Окуучунун жазуу иштерин, к ү нд ө л ү г ү н, дилбаяндарын, мектеп газетасына жазган эссе, макалаларын талдоо аркылуу к ө п нерседен маалымат алууга болот. Мындан башка «Инсандык ө с ү ш» («Личностный рост») деп аталган атайын диагностикалык сурамжылоо (опросник) суроолорун т ү з ү п, ага тарбиялануучудан жооп алуу менен кишидеги ө с үү жылыштарын байкашка м ү мк ү нч ү л ү к бар. Тарбиялануучудагы нравалык ө с үү н ү атайын тесттик сыноо менен байкоого болот. Тарбиялануучунун ж ү р ү м-туруму кандай экенин аныктоодо колдонулуучу критерийлерден турган шкалаларды пайдалануу (бул шкалаларды атайын адистер иштеп чыгат) натыйжа берет. Баалоо процессинде нравалык кадамдын (поступка) сырткы натыйжасына гана эмес, ошол жасалган кадамдын, жоосундун ички мотивин да эсепке алуу керек. Реалдуу иш – инсанды баалоонун негизги критерийи.

6. Тарбия ишинин финансылык булактары жана иш-чаралардын аткарылышын к ө з ө м ө лд өө

Тарбия иш-чаралары т ө м ө нк ү булактардан каржыланууга тийиш

1. Мамлекеттик бюджет.

2. Областтык бюджет.

3. Жергиликт үү бюджет.

4. Атайын каражаттар.

5. Дем өө рч ү л ө рд ү н каржылоосу.

6. Коомдук фонддордун каржысы.

8. Гранттык каражаттар.

Билим бер үү мекеме-уюмарынын ар биринде Концепциянын аткарылышына жооптуу атайын адамдар аныкталат. Мекеме-уюмдар ө з ү н ө н жогору турган инстанцияга тарбия иши боюнча отчет берет жана Билим бер үү жана илим министрлиги билим бер үү башкармалыктарынан отчет алат. Аталган министрликтин курамында билим бер үү системасындагы тарбия иштерин ж ө нг ө салган жана к ө з ө м ө лд ө г ө н координатордун кызматы иштейт.

– Тарбия деген жаны ӊ дагы башка адамдардын тарбиялуулугуна багынычтуу.

Искак Раззаковдун «Сен таза болсо ӊ , мен таза болсом коом таза болот» деген с ө з ү даанышмандык менен айтылган ой. Тарбиялануучунун мыкты адам, атуул болушу ү ч ү н ы ӊ гайлуу, гумандуу коомдук ч ө йр ө т ү з ү л ү ш ү зарыл. Насыятталып ү йр ө т ү л ү п-окутулуп, жайылтылып жаткан нравалык эрежелер, жол-жоболор, адеп-ахлак принциптери кишини курчап турган коомдук ч ө йр ө н ү н реалдуу практикасы менен ырасталып, чынга чыгып турушу шарт. Тарбиялануучу ж ү зд ө г ө н, ми ӊ деген кишилердин турмуш-тиричилигинен, к ү н кечир үү образынан, турмуштун к ү нд ө л ү к агымынан: к ө ч ө д ө н, мекемеден, д ү к ө нд ө н, мектептен, окуу жайдан, кыштактан, шаардан, аткаминерлердин, ө км ө тт ү н, депутаттардын, шайлоо комиссияларынын ишмердигинен, кыскасы, турмуштун бардык ч ө йр ө л ө р ү н ө н мыйзамды, укукту, жашоо эрежелерин бекем сактаган нраваны, тартипти жана иретт үү л ү кт ү , социалдык адилетт үү л ү кт ү , калыстыкты, маданиятты, улуу максат ү ч ү н биригип, уюшкандыкты к ө р ү п турса, иш ж ү з ү нд ө мээнеткеч, ак ниет, чынчыл, таза, т ү з ж ү рг ө н адамдар, элим-жерим деген патриот инсандар коомдо аброй к ү т ү п, ийгиликке жетишип, сыйланып, урматталып жатканын сезип-туюп турса, терс иш кылгандардын жазаланып турганын к ө р ү п турса, анда мындай атмосферада адамда адепт үү , ыймандуу, ар намыстуу, активд үү атуул болуп ө с үү г ө шыктандырган к ү чт үү стимул т ү з ү лм ө к. Тарбиянын м ү д өө л ө р үү ч ү н, муундардын позитивд үү нукта социалдашышы ү ч ү н, ө лк ө н ү н келечеги ү ч ү н, Кыргыз мамлекети ө з ү н ү н экономикалык, социалдык-маданий, жарандык турмушун мыйзамдуулуктун жана социалдык адилетт үү л ү кт ү н негизинде т ү п тамырынан жа ӊ ыча курушу, жа ӊ ы де ӊ гээлде уюштурушу, о ӊ тарбияга с ү р өө болгон педагогикалык ч ө йр ө н ү калыптандыруусу талап кылынат. Мындай о ӊ ойго турбас реформанын башында мамлекеттин ө з ү чечкинд үү турса натыйжага жетиш үү г ө болот.

Ар бир жаш адамдын руху, адеби жогорудагы улуттук жана жалпы адамзаттык д өө л ө тт ө рд ү н кыртышынан тере ӊ тамырлап ө с ү п чыкса, анда калкыбыз ар кандай чоочун маданий экспансиянын, сырткы терс таасирлердин бийлигине алдырбай, глобалдашуунун ассимиляциялап жибер үү ч ү ө к ү м к ү ч ү н ө туруштук берип, улут катары ө з бетинчелигин сактап, жалпы адамзаттын к ө ч ү н ө татыктуу кошула алмак.

Коомчулуктун сунуштарын эске алып, концепцияны иштеп чыккан Советбек БАЙГАЗИЕВ, Кыргыз билим бер үү академиясынын вице-президенти, филология илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз Республикасынын билим бер үү с ү н ө эмгек си ӊ ирген кызматкер, КРдин илим жана техника жагындагы Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты.