С. А. Зверев айымньыларыгар эргэрбит тыллар

Сергей Афанасьевич Зверев – Кыыл Уола норуот ырыаьыта, суруйааччы, искусство деятелэ, тойуксут, олонхоьут, оьуохайдьыт, ункууьут, саха омук фольклоругар, ийэ тылын, терут культуратын, итэ5элин уьулуччулаах билээччи уонна тар5атааччы, кеннеру киьи да быьыытынан – саха омук буттуунун киэн туттуутунан буолар.

Улахан Советскай энциклопедия5а поэт, импровизатор быьыытынан киллэриллэ сылдьар.

Кини сиппит-хоппут толору айымньыларын хомуурунньуга 1971 сыллаахха Якутскай куоракка саха народнай суруйааччыта Дмитрий Кононович Сивцев – Суорун Омоллоон редакциятынан тахсыбыта. Аата «Аман ес» диэн. Манна редактор ырыалары-тойуктары тус-туспа тематическай хайысхаллаах а5ыс салаа5а араарбыта. Бу айымньылары ырытааччыларга кемелеьер табыгастаах онкул быьыытынан сыаналыыр суруйааччы, тыл уерэхтээ5э А.А.Кондратьев.

Дьыл кыьал5алара дьон-сэргэ социальнай эрэйин-сорун кытта алтыьыннара хоьуллубут «Утуйан турбутум» тойуга урукку уйэ сайына кыьынтан туох да атына суо5ун уус-ураннык бигэргэтэр.

«Сайын кэлиитэ», «Этин тойуга», «Хаьаа ырыата», «Дьабака ырыата», «Туруйа туркута» курдуктар дьыл кэлиитин, кетер-суурэр уескээн уксуурун, тереебут айыл5а кэрэтин хоьуйар буоланнар, аа5ааччыга эстетическай дуоьуйууну тэнэ Ицэ сир кэрэтигэр сугуруйуу тыынын иитэллэринэн уратылаахтар.

Оттон «Уот алгыьа», «Эбэ алгыьа», «Ба5ах тойуга», «Кийиит суктэн кэлиитэ» ырыалар норуот утуе угэстэрин, абыычайдарын, учугэйгэ, урдуккэ дьулуьар сырдык итэ5элин илдьэ сылдьалларынан элбэ5и биллэрэр аналлаахтар, этнографическай еттунэн улахан суолталаахтар.

Улуу Киьи уола Дмитрий Сергеевич Зверев эппитинии: «саха тылын модун бухатыырын», XIX уйэ ча5ылхай киьитин, саха тылын суегэйин-сумэтин инэриммит дьин-чахчы норуот талааннаа5а С.А.Зверев – Кыыл Уолун айымньыларын киьи аахтар аа5ан барар. Уонна саха тыла, дьэ чахчы, муора курдук баайын, киэнин се5е5ун, имигэьин, кэрэтин итэ5эйэ5ин. Элбэх да тылы билбэт эбиппин. Билбэт тылларбыттан угустэрэ эргэрбит тыллар (нууч. «устаревшие слова»).

Эргэрбит тыллар икки сурун белеххе арахсаллар: суппут уонна былыргы бэлиэтиир тылларга.

Суппут тыллар (архаизмы) диэн атын тылынан солбуллан туттуттан тахсыбыт тыллар ааттаналлар. Холобур, урут муо кеппех, бэлиэлээх уйэн, дьабарааскы ергуе дэнэллэрэ биллэр. Ол гынан баран билигин ити тыллар саха буттун тылыгар туттуллубаттар, хотгу говордарга эрэ бааллар. Итинник тылларга эби буоьах (куолай), баьар5ас (этэрбэс, олооччу), тор5о (тацас, ербех), алчах (ба5а), ес (тыл, «слово, речь»), айах (чороон), дьиэл (хал5ан) уо.д.а. тыллары холобурдуохха сеп.

Ол эрээри суппу тыллар урдук стиль тутууга буолар угэстээх. Холобур: анаар (кер), тусаьа (тиэргэн), мындаа (ар5ас). Оттон сорох суппут тыллар тобох курдук оло5урбут ситимнэргэ, ес хоьоонноругар хаалаллар. Холобур: тыл-ес, ес хоьооно; айах ада5ата, буоьах бохсуута; кэтинчэ быта кэтэххэ ыттан, баьар5ас быта баска тахсан уо.д.а.Мин ырыалартан а5ыйахтарыгар тохтоон, эргэрбит тылларын ырытарга холонуом. Угус тылы ылбакка, интэриэьинэй дии санаабыттарбар тохтуом. Бастаан бу тыллары материальнай культура, былыргы олох-дьаьах, бытовой, обрядовай культура5а, итэ5эл тылларыгар (ойуун, танара, алгыс), булка сыьыаннаах, быьыы-майгы, таптал тылларыгар араартыыр санаалаах этим. Тылым а5ыйах буолан, оннук араарбакка биирдиилээн ырыаларынан-хоьооннорунан ырытыам.

1938 сылга суруллубут «Ба5ах тойуга». Ба5ах диэн тыл «Саха тылын быьаарыылаах тылдьытыгар эргэрбит тылынан сылдьар. Быьаарыытын керуе5ун: «Хас да сиринэн моонньоммут, кэрэнииистэрдээх, ойуулаах ус саьаан урдуктээх сэргэ». Оссе сири иьит ыйанар туора биттэхтээх буолар эбит. Ол эрэн, ба5ах диэн тылы умнууга хаалбыт тылынан соччо аахпаппыт, кэлин ыьыахтарга, сиэргэ-туомна суолта бэрилллэр буолан, билэбит, истэбит, керебут. Дьэ, манна маннык тыллары интэриэьиргээтим.

«… Аар ба5ах анньыллан,

Силик ба5ах сиэттиьэн,

Уьун уьуойах туругуран

Уйгу-силик то5ооспут эбит…»

Уьуойах диэн туох эбитий? Ессе биир сиргэ «уьуйах ура5ас тебетун» диэн баар. Уьуойах диэн тыл Э.К. Пекарскай да, Г. Ф. Сивцев да тылдьыттарыгар суох. Уьаайах – хомуос, хамыйах эбит. Оттон «Диалектологическай тылдьыкка» кердеххе, уьуойах – (Булуу энэригэр туттуллар эргэрбит тыл) ба5ахха анньыллар уьун ура5ас (Саввин А.А. «Материалы Вилюйской экспедиции»). Оттон уьуйах (эмиэ эргэрбит, Кэбээйигэ туттуллар тыл) – кымыс ытыга, хамнатар диэн быьаарыылаах. Хомуурунньукка бэриллибит быьаарыы: «Уьуойах – ба5ах ба5анатыгар сыьыары анньыллар уьун уел ура5ас». Уьун диэн тылтан уескээбиттэр быьылаах. Онон уьуойах диалект тыла эбит. Ол иьин буолуо, атын айымньыларга холобур кердеетум да, булбатым. Ба5ар, итинник маьы атыннык ааттыыллара буолуо.

«…А5ыс атыыр сэргэни

Алаарыччы анньан кэбиспиттэр;

Икки сиэллээх айгыны

Тэннии сириэдитэн кэбиспиттэр…» (стр. 43)

1. (Бул.) илдьэ сылдьарга эбэтэр барыыга-кэлиигэ табыгаьа суох улахан, ыарахан; айгы ыал – (большая семья, тяжелая для переездов)
2. (Орто Халыма) – на5ыл бытаан Ай5аны – туох эмэ наьаа киэн (Пекарскай). Айгыр (бул.) – былыр ыьыахха ба5ах таьыгар анньар чемчегер тебелеех тебете сиэллээх ба5ана )Саввин А.А. «Материалы Вилюйской экспедиции»).

Ке5уер дэлбэр иьити

Бэлэмнии ууран кэбиспиттэр…» (стр. 45)

Мойбор = моймор «белая полоса вокруг шеи» (Пекарскай тылдьыта II том, 1581 стр.). Мойбор + лаах > мойбордоох, арааьа моой диэн тылтан уескээбитэ буолуо. Оттон «Саха тылын быьаарыылаах кылгас тылдьытыгар» кыылга эрэ сыьыаннаах курдук быьаарбыттар: кыыл моонньун эргийэ урунэ, моойторуга. Оттон Зверевкэ бу иьиккэ-хомуоска сыьыаннаах эбит ээ. Багдарыын улбэ «аман ес» кинигэтигэр аа5абыт: «Кейуер (ке5уер) айах-сири иьиттэн арыый а5ай кыра, сылгы тириититтэн тигиллибит кымыьы кутар иьит. Ке5уеру силигин ситэрэ киэргэтэллэрэ, симииллэрэ.

Сылгы бэйэтэ, ити бэл диэтэр кыла кытта киьини араначчылыыр, быыьыыр-абырыыр диэн ейдууллэрэ ебугэлэрбит. Ити, ол да5аны иьин, урун аспыт, кымыспыт иьитин ке5уеру, били бууйэ тардыллар сиринэн, моонньунан мойбордуу туулуур эбит буоллахтара. Иьиккэ айа5ынан, куьа5ан тыын киирэн, аьы бырта5ырдыбатын диэн!

Ке5уер олус киэнник тар5аммытын биир суол туоьутунан ке5уер ойуу, ке5уер симэх диэннэр бааллара эмиэ туоьулуон сеп. Урдунэн ромбалаах сурэх курдук ойуу («орнаменто в виде сердца с ромбой наверху»), мира курдук ойуу («форма мотивы лиры») ке5уер диэн ааттаналлар.

Ке5уер уйгуну, быйаны сирэйдээн, символлаан кердерере. Ол иьин олонхо5о Айыы Хотун «хаар курдук астаах, хабыйахаан курдук эттээх, икки ке5уер симиир са5а эмиийдэээх» диэн хоьуйаллара.

Ке5уер тун былыргы тыл. Кинини бастакынан сурукка киллэрбит киьинэн, бука эрэ, Я.И.Линденау буолара буолуо (250 – тан тахса сыллаа5ыта).

Ке5уер терде монгол тыла. Былыргы монголлар кинини кукуур дииллэрэ уьу, билиннилэр хехуур дииллэрэ уьу, билиннилэр хехуур дииллэр, буряттар – хукуур, калмыктар – кекуур. Тюрк омуктарыттан ке5уеру тувалар когээр дииллэрин билэбин. Тылдьыты онорооччулар ону: «Большая кожаная фляга (для кумыса или араки)», - диэбиттэр.

Ке5уер то5о эргэрдэ? Итинник иьити сатаан онорор киьи билигин суох. Онон, олох умнуллуон, айымньыларга суруллан, сир-уот аатыгар инэн, музейдарга кестен си бэйэтин саната турда5а.

«Таныы бэьэ холобурдаах,

Сааллар ча5ыл5ан талааннаах

Унаар халлаан оьуордаах

Уйгу солко томтор5олоох

Ойон туостуор халдьаны

Туруору ууран кэбиспиттэр…»

Халдьа – туос кенкеней, ходуор иьит моонньугар баар. Миигин манна тацыы бэьэ интэриэьиргэтэр. Кинигэ5э бэс аьын (субатын) сулэн ылан баран, тиэйэ5э дьаптайан, сыттаах гына, сайын хатаран кэбиьэллэр диэн быьаарьыттар. Пекарскай тылдьытын керебут: «Таныы бэс – связка употребляемой в пищу сосновой заболони, сплоченной в пласт».